نقشه راه پژوهش برای طلاب خواهر؛ از مهارت‌افزایی تا پژوهش واقعی

به گزارش خبرگزاری حوزه، دوره تکمیلی «فنون و مهارت‌های پژوهشی» در رشته‌های مختلف، با حمایت معاونت پژوهش، در آبان‌ماه ۱۴۰۴ در مشهد مقدس برگزار شد. این دوره که تحت نظارت اداره‌ امور پژوهشگران اجرا شد، دستاوردهای ملموسی نیز به همراه داشت. از جمله این دستاوردها، همراهی فعالانه خانم سمیه حاجی اسماعیلی در این دوره بود.

در ادامه، مشروح گفت‌وگو با این استاد پژوهشگر را می‌خوانید:

خانم سمیه حاجی اسماعیلی در این گفت‌وگو پیرامون الزامات و بایسته‌های پژوهش در میان طلاب خواهر، گفت: به طلاب خواهر توصیه می‌کنم که پژوهش را صرفاً به عنوان یک فعالیت آموزشی یا تکلیف درسی تلقی نکنند، بلکه آن را به‌عنوان ابزاری برای فهم دقیق مسائل جامعه و تولید پاسخ‌های علمی و دینی برای مسائل زنان و خانواده ببینند.

وی افزود: توصیه من این است که طلاب خواهر کمتر به دنبال تولید مقاله برای رفع تکلیف و بیشتر به دنبال تولید فهم و پاسخ برای یک مسئله واقعی باشند. اگر پژوهشگر مسئله خوبی پیدا کند، سؤال مناسبی طراحی کند و روش متناسبی برای پاسخ به آن انتخاب کند، بخش مهمی از مسیر پژوهش را درست طی کرده است.

این استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان کرد: به نظرم حوزه خواهران در این زمینه یک ظرفیت ویژه دارد؛ زیرا بسیاری از طلاب خواهر هم از سرمایه علمی و معرفتی حوزه برخوردارند و هم به مسائل عینی زنان و خانواده دسترسی نزدیک‌تری دارند. اگر این دو ظرفیت با آموزش جدی روش تحقیق به هم پیوند بخورد، می‌تواند به تولید پژوهش‌هایی منجر شود که هم از نظر علمی معتبر باشند و هم برای مسائل واقعی جامعه و نظام تصمیم‌گیری فرهنگی و اجتماعی قابل استفاده.

وی در پاسخ به این سوال که طلاب خواهری که علاقمند به حوزه پژوهش هستند چگونه باید شروع کنند تصریح کرد: کسی که به پژوهش علاقه‌مند است، لازم نیست از همان ابتدا به دنبال نوشتن یک مقاله علمی یا انجام یک پژوهش بزرگ باشد. پژوهشگری یک مهارت تدریجی است و باید مرحله‌به‌مرحله شکل بگیرد. به نظرم برای طلاب خواهر می‌توان این مسیر را پیشنهاد کرد:

۱. ابتدا یک حوزه موضوعی مورد علاقه خود را پیدا کنند.

قرار نیست یک طلبه از همان ابتدا درباره همه مسائل زنان، خانواده یا دین پژوهش کند. بهتر است یک حوزه را که با دغدغه، مطالعات و تجربه او تناسب بیشتری دارد انتخاب کند؛ مثلاً خانواده، تربیت، زنان و اشتغال، مسائل دختران، سبک زندگی و… بعد مدتی در همان حوزه مطالعه مستمر داشته باشد.

۲. مطالعه هدفمند را آغاز کنند.

مطالعه پژوهشی با مطالعه عمومی متفاوت است. فرد باید یاد بگیرد مقاله علمی، کتاب تخصصی، پایان‌نامه و پژوهش‌های پیشین را پیدا کند، بخواند، خلاصه کند و نسبت آنها را با یکدیگر بفهمد. حتی پیشنهاد می‌کنم در ابتدای مسیر، به جای اینکه فوراً مقاله بنویسند، چند مقاله خوب را دقیق و نقادانه مطالعه کنند.

۳. از یک پژوهشگر باتجربه کمک بگیرند.

وجود استاد راهنما یا یک پژوهشگر باتجربه در ابتدای مسیر بسیار مهم است. یکی از خطاهای رایج این است که فرد ماه‌ها روی موضوعی کار می‌کند و بعد متوجه می‌شود مسئله، سؤال یا روش مناسبی نداشته است. یک گفت‌وگوی کوتاه با پژوهشگر باتجربه می‌تواند از بسیاری از این خطاها جلوگیری کند.

۴. روش تحقیق را جدی یاد بگیرند.

روش تحقیق نباید صرفاً یک درس دانشگاهی یا حوزوی برای گرفتن نمره باشد.

۵. با یک پژوهش کوچک شروع کنند.

به جای اینکه از ابتدا سراغ یک موضوع بسیار گسترده بروند، یک سؤال کوچک و مشخص را انتخاب کنند و تلاش کنند آن را با روش درست پاسخ دهند. مثلاً یک مصاحبه کیفی محدود، یک تحلیل محتوای متون یا یک مطالعه اسنادی می‌تواند تمرین بسیار خوبی برای شروع باشد.

۶. نوشتن را از همان ابتدا تمرین کنند.

پژوهشگر فقط مطالعه‌کننده نیست. باید بتواند یافته خود را منظم و مستند بنویسد. حتی خلاصه‌نویسی یک مقاله، نقد یک کتاب، گزارش یک مطالعه یا نوشتن یک یادداشت علمی می‌تواند تمرین خوبی باشد. به‌تدریج این نوشته‌ها می‌توانند به مقاله علمی تبدیل شوند.

۷. از کار پژوهشی دیگران یاد بگیرند، نه اینکه صرفاً از آنها مطلب جمع کنند.

وقتی یک مقاله یا پایان‌نامه را می‌خوانند، فقط دنبال این نباشند که «چه گفته است». بپرسند: «چگونه به این نتیجه رسیده است؟»، «چه روشی داشته؟»، «چه شواهدی ارائه کرده؟» و «اگر من بخواهم این مسئله را بررسی کنم، چه چیزی را می‌توانم بهتر یا متفاوت انجام دهم؟»

۸. به تدریج وارد شبکه علمی شوند.

شرکت در نشست‌های علمی، گروه‌های پژوهشی، کارگاه‌های روش تحقیق، همفکری با استادان و ارتباط با پژوهشگران دیگر، برای رشد یک پژوهشگر بسیار مؤثر است. پژوهش یک فعالیت فردی محض نیست؛ گفت‌وگو و نقد علمی، کیفیت پژوهش را بالا می‌برد.

خانم حاجی‌اسماعیلی در پایان در بخش دیگری از این گفت‌وگو به ارزیابی دوره‌ پژوهشی برگزارشده در مشهد در سال ۱۴۰۴ پرداخت و تأکید کرد: به نظر من، دوره‌ای که سال گذشته در مشهد با همت معاونت پژوهش برگزار شد، از این جهت قابل توجه بود که تلاش کرد آموزش روش تحقیق را از سطح یک آموزش صرفاً نظری خارج کند و اساتید را با منطق واقعی پژوهش آشنا کند؛ یعنی اینکه پژوهشگر چگونه باید مسئله را شناسایی کند، سؤال پژوهش را صورت‌بندی کند، پیشینه را ببیند، روش متناسب را انتخاب کند و در نهایت به یک پاسخ علمی برسد.

وی افزود: البته من فکر می‌کنم باید میان آشنایی با پژوهش و پژوهشگر شدن» تفاوت قائل شویم. یک دوره، حتی اگر دوره خوبی باشد، به‌تنهایی نمی‌تواند کسی را پژوهشگر کند. دوره می‌تواند مسیر را نشان دهد، خطاهای رایج را گوشزد کند و ابزارهای اولیه را در اختیار فرد قرار دهد؛ اما پژوهشگر شدن نیازمند تمرین، مطالعه مستمر، انجام پژوهش واقعی، دریافت بازخورد و همراهی با استادان و پژوهشگران باتجربه است. در مجموع، ارزیابی من این است که چنین دوره‌ای را باید آغاز یک مسیر دانست، نه پایان آن. ارزش اصلی آن زمانی آشکار می‌شود که آموزش روش تحقیق به تجربه واقعی پژوهش، تشکیل هسته‌های پژوهشی، هدایت استادان و تولید آثار علمی منجر شود.

انتهای پیام/